LINH THẦN LÀNG TÂN KHAI (11/5/2016)

VỊ PHÚC THẦN CỦA CHỢ BẾN THÀNH
 
Giáp Dần nước thịnh dân an,
Tân trào vỗ trị thanh nhàn Nam bang
Tháng ba hai mươi tám Tây,
Lạc thành tân thị tại nay  Sài Gòn.
Bày ra lễ lạc vuông tròn,
Hội Tần thủa trước cũng còn thương thay
Chợ làm gẫm thiệt là mau,
Châu vi rộng lớn ngói màu thạch ô.
Mô – banh khéo chế họa đồ,
Cột sắt chạm trổ, mưu mô rất màu.
Đòn tay, kèo sắt đâm thâu,
Si – măng đá sạn, trước lầu phông tô
Trên lầu bốn cái đồng hồ,
Chỉ giờ chỉ khắc, ra vô biết chừng.
(Trích thơ lễ tam nhật an lạc thành tân thị Sài Gòn/Sài Gòn, Imp. F.H. Schneider, 1914)
1. Đoạn trích dẫn trên nói về việc khánh thành chợ Bến Thành hiện tồn, vào ngày 28,29,30 tháng 3 năm 1913. Ngôi chợ này,  lúc đó gọi là Tân Thị Sài Gòn, tức ngôi chợ mới, xây dựng ở địa điểm hiện nay vốn là một cái “ao rau muống” cách địa điểm chợ cũ nằm ở cửa sông Bến Nghé và dựa vào thành Phiên An (khoảng cột cờ Thủ Ngữ đến Trường Trung học ngân hàng trên đường Nguyễn Huệ, TPHCM) nên đã được gọi là chợ Bến Thành.
 
  Theo Gia Định thành thông chí (biên soạn đầu thế kỷ XIX), chợ Bến Thành là nơi “Phố chợ, nhà cửa trù mật, ở dọc theo bến sông. Chỗ đầu bến tàu có lệ đến ngày đầu xuân gặp lễ Tế Mạ có thao diễn thủy binh, nơi bến có đò ngang đón trở khách buôn ngoài biển lên bờ. Đầu phía Bắc là rạch  Sa Ngư, có gác cầu ván ngang qua. Hai bên nách cầu có dãy phố ngói, tụ trăng thức hàng hóa. Dọc bến sông ghe buôn lớn nhỏ đến đậu nối liền”. Rạch Sa Ngư là con kinh, sau này được lấp đi là đường Nguyễn Huệ. Căn cứ theo bản đồ Thành Phiên An thì chợ Bến Thành cũ nằm ở sát phía cửa Càn Nguyên của thành này, mặt khác lại tọa lạc trên bến sông, nên được gọi là chợ, Bến Thành. Chợ Bến Thành mới lấy tên vậy, nhưng chẳng gần bến cận thành gì cả nên hậu thế khó hiểu cái căn do của tên chợ này là vậy.
2. Cuối thế kỷ XVIII, khi Nguyễn Ánh xây thành Gia Định (gọi là thành Quy) thì ngoại thành chợ búa phát triển. Bấy giờ có chợ Cây Da Còm (tên chữ Hán Khung Dung/trước Bảo tàng TP. Hồ Chí Minh) nhóm từ 4 giờ sáng đến tối mới tan, chợ Bến Sỏi “phố ngói liền lạc” (bên này sông nhìn qua Bến Nhà Rồng), chợ Bến nghé và chợ Bến Thành.
   Căn cứ tài liệu thư tịch, chợ Bến Thành như vậy tọa lạc trên địa phận làng Tân Khai. Làng này thuộc huyện Tân Bình, phủ Gia Định (hồi năm 1698 – khi Nguyễn Hữu Cảnh chính thức sắp đặt bộ máy hành chính ở vùng đất mới phương Nam) và năm 1807, khi đổi huyện thành phủ, tổng thành huyện thì làng Tan Khai thuộc tổng Bình Trị, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình.
   Làng Tân Khai là vùng đất gốc của vùng trung tâm Sài Gòn sau này cũng chính là địa bàn của khu trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay. Chính vì đây là địa điểm xung yếu nên tự nó có những đổi thay khôn cùng.
   Trước hết, nơi ngôi làng này, hồi thế kỷ XVIII đã dựng một đồn binh, án ngữ đường sông Bến Nghé – Thị Nghè. Sách Quốc triều Chính biên ghi: Đầu năm Canh Tuất (1790) “Đồn cũ ở làng Tân Khai hẹp, bèn đắp rộng thêm”. Đồn này mất dấu tích vì vào “tháng 2 trong năm (1790), vua dạy ông Olivier với ông Lebrun coi xây thành  Gia Định tại làng tân Khai, xây thành Bát Quái 8 cửa, vách thành bằng đá ong Biên Hòa” đã phủ lấp. Một danh địa còn tồn tại về sau này là Đồn Đất (Bệnh viện Nhi đồng 2) cho phép hậu thế đoán định đó là di tích của đồn cũ Tân Khai. Sau khi dẹp xong cuộc nổi loạn của Lê Văn Khôi (1833 – 1835), vua Minh Mạng cho phá thành Gia Định (thành Qui) để xây lại thành Phụng có quy mô nhỏ hơn, chiếm một góc Đông Bắc của thành Quy cũ (giới hạn nằm trong khu vực đường Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Đinh Tiên Hoàng). Đây là thành Gia Định mới mà thực dân Pháp đã dễ dàng đánh hạ vào ngày 17.2.1859 và rồi đặt 32 khối mìn cho nổ tung thành bình địa để sau đó xây dựng cái gọi là “Ville de Sàigon”. Thoạt đầu, 1862 Ville de Sàigon (thành phố Sài Gòn) nằm trong  rạch Tàu Hũ, rạch Thì Nghè, sông Sài Gòn và tuyến đường từ chùa Cây Mai đến lũy phòng thủ Chí Hòa, rộng khoảng 25km.
   Về sau, thành phố Sài Gòn mở rộng diện tích dần ra và đến 1910, mở rộng về phía Nam bao gồm quận 4 ngày nay về phía Tây đến khoảng đường Nguyễn Thiện Thuật – Nguyễn Văn Cừ ngày nay, gần giáp danh với thành phố Chợ lớn. Xu thế phát triển cảu Sài Gòn lấn về phía Tây -  Bắc: 1863, nhà cửa, công sở cất tới đường Lý Tự Trọng;1864 lấn tới đường Lê Duẩn;1865 làm tới Xô Viết Nghệ Tĩnh và đến Nguyễn Đình Chiểu.
   Chủ trương của thực dân Pháp, ngay sau 1859 đã xác định vùng giữa rạch Thị Nghè và rạch Bến Nghé là khu vực quan trọng cho việc phát triển. Vào thời điểm này, dân số Sài Gòn còn khoảng 2.000 người (trong số hơn 100.000 dân trước đó) trong vùng giặc. Dân tản lạc về các vùng lân cận chưa bị giặc chiếm hoặc sống bồng bềnh trên ghe thuyền để tránh việc kiểm soát của giặc.
   Thực dân Pháp tiến hành xây dựng công sở, đồn bót, nhà ở, cơ sở tôn giáo mới. Kéo theo sau đó là những người có máu phiêu lưu đổ về đây để tìm cơ hội làm ăn. Các di tích cựu trào như đền Hiển Trung (thờ công thần cựu trào), Văn Miếu, Miếu Hội đồng, Đàn Xã tắc, Đàn Thiên Nông…bị triệt hạ, đình chùa ở khu vực này bị chiếm làm đồn bót (chùa Khải Tường – gốc ở khu vực Trường Lê Quí Đôn) hoặc di tản về khu vực quân đôn điền (chùa Kim Cương dời về Cai Lậy), hoặc ra vùng ngoại vi như chùa Từ Ẩn (gốc ở khu vực công viên Tao Đàn dời ra Phú Lâm)…Đình làng Tân Khai dời ra Bình Trị Đông (Bình Chánh/Tân Phú) nay vẫn còn, song làng Tân Khai của vùng đất gốc xứ Sài Gòn đã bị khai tử từ cuối thế kỷ XIX. Sắc thần của làng Tân Khai, theo điều tra hồi cố, được ông Phủ Báu cất giữ và nay truyền lại cho con, được tế tự hằng năm ở đình Thái Hưng (tục gọi là đình Cầu Quan, đường Yersin, quận I, TPHCM) vào ngày 12 tháng 2 âm lịch. Đình và thần đi một nơi và sắc thần được giữ một ngả.
3. Kể ra nhiều điều dài dòng trên đây, cốt nhằm chỉ ra những biến đổi lớn lao và không ngừng của khu vực trung tâm Sài Gòn. Theo đó, chủ thể dân cư và văn xã của nó cũng đổi thay khôn cùng. Có điều đáng nói, những đổi thay trên bề mặt là như vậy, song trong chiều sâu tâm tưởng của phố thị lại có khác.
   Vào cuối năm qua, khuya 29 tháng chạp, theo sự dẫn dắt của Nguyễn Đức Huy, người bạn nhỏ, rất ham thích sưu tầm đồ gốm cổ, tôi được đến lễ bái vị thần “Chủ chợ Bến Thành”. Đây là một gian miếu thờ trong ngôi tháp đồng hồ lâu đời của chợ. Theo Anh Khánh - ông từ của miếu, thì linh thần ở đây có từ khi thành lập chợ; sau 1975, việc thờ cúng bị gián đoạn mấy năm và sau đó, lại được phục hồi đến nay. Cũng như những ngôi miếu khác, đối tượng thờ tự ở đây bao gồm cả Thần Phật; song đối tượng chính là tượng vị Thổ Thần với bài vị chữ Hán (một viết mực đen trên giấy hồng đơn đã phai màu và một bản sao mới bằng bản vẽ trên kiếng) ghi rõ là “Linh thần/Tân Khai đàn”, ở chín giữa và hai bên là 4 chữ “Tự phụng thiên thu” (Cúng tế ngàn năm). Rõ ràng, đây là đàn thờ tự Linh thần làng Tân Khai và được tôn làm phúc thần bảo hộ thương nhân buôn bán ở chợ Bến Thành. Có điều đây là nơi tôn thờ thần Thành Hoàng làng Tân Khai cũ hay là dấu vết cảu đàn Tế Mạ (chọn ngày tốt vào tháng Giêng để Tế Mạ, tức tế các bậc tiền bối đã bày ra binh pháp. Ở lễ này còn có tế Kỳ đạo/cờ lớn đi đầu đạo quân và thao diễn trận pháp) ở khu vực chợ Bến Thành cũ mà tác giảGia Định thành thông chí đã đề cập đến (xem trích dẫn trên). Điều tồn nghi ở đây là ở từ “đàn” trong cụm từ “Tân Khai đàn”; Song căn cứ vào lời truyền khẩu chúng tôi nghiêng về ý kiến đây là nơi thờ tự vị thần làng tân Khai cũ của lớp hậu bối sống vào thời thuộc địa. Bên cạnh đó lại có bài vị “Hương linh vô danh” đã khiến chúng ta hiểu là vong linh của những người bản thổ quá vãng. Nói cách khác, làng Tân Khai cố cựu đã bị xóa sổ, đình làng đã dời ra Bình Trị Đông (Bình Chánh/Tân Phú), đa phần dân lưu tán tứ xứ, song ở đây những người còn trụ lại mặc cho tang hải thương điền, họ vẫn cố bảo tồn cái phần tối linh của vùng đất cố cựu ở xứ Gia Định xưa. Ngôi miếu thờ thần “Chủ chợ Bến Thành” với tên gọi chính thức là “Tân Khai đàn” là một điểm son trong ký ức phố phường của xứ Sài Gòn bởi sự lưu tồn bền bỉ, vượt qua thời gian và muôn vàn thay đổi của vùng đất này.
Bài & ảnhHuỳnh Ngọc Trảng

Trích nguồn: Báo Kiến Thức ngày nay số 892 ra ngày 20/05/2015  




Các tin khác:
(21/09/2016) TRIỂN LÃM GIÁO DỤC
(07/09/2016) Kiên Giang: Ban hành kế hoạch tổ chức Lễ Khai mạc Năm Du lịch quốc gia 2016 – Phú Quốc - ĐBSCL
Trao giải thưởng Khách sạn xanh ASEAN và Nhà có phòng cho khách du lịch thuê ASEAN (9/5/2016)
Khai trương phố nghệ thuật trên xứ hoa Đà Lạt (28/3/2016)
Hàn Quốc xác định Việt Nam là thị trường du lịch chiến lược (21/3/2016)
 
 
  Xem tất cả
Lượt truy cập: 2853162
Truy cập tháng: 136697
Văn phòng Khoa Du Lịch:
P.C306 - 233A, Phan Văn Trị, Q. Bình Thạnh, TP. HCM
ĐT 84.8 3516 2393 - Email: k.dl@vanlanguni.edu.vn
  Cơ sở 1: 45 Nguyễn Khắc Nhu, Q1, TP. HCM - ĐT: (84.8) 38367933
Cơ sở 2: 233A Phan Văn Trị , P.11, Q. Bình Thạnh - ĐT: (84.8) 35162390
Copyright © 2013 by Đại Học Văn Lang. Dịch vụ Thiết kế website by LP Co., Ltd.